XARAKOOYINKA ISLAAMIGA IYO XAWAALADAHA SOOMAALIYEED.
By Abwaan Stanza.
ayaandhalad5@hotmail.com

Kaddib markey burburtay kala dambeynti iyo heybaddii qarannimo ee dalki la oran jiray Soomaaliya mooryaantuna ay boobeen hantidi guud, guurta iyo maguurta intuba, waxaa Bariga iyo Bartamaha Afrika ka hanaqaaday "Xawaalada" badalay xil-gudashadi Bangiyadi dawladda la burburay.

Xawaaladahan oo dhabti daboolay baahidi loo qabay bunuugta, waxaa sameystay ururada Islaamiga ah, xarakaadka qaranjabki kaddib qaangaadhay, kuna kala abtirsada labada fikir-dugsiyeed ee Xasan Albannaa, hormuudkii "Walaalaha Muslimiinta" ee reer Masar iyo Maxamed Cabdiwahaab, aabbihi dhaqdhaqaaqa "Salafiyiinta - wahaabiyiinta," ee Sucuudiga. Fikir-dugsiyeedka "Albanna School of Thought" waxaa ku abtirsada Xarakada Al-Islaax waxaana dugsigan lagaga aflaxaa hadalgoobka; halka dugsiga "Wahabia School of Thought" lagaga aflaxa hantigoobka.

Labada Urur-Islaami, Islaax iyo Ictisaam, Soomaaliya, oo Salafiya "Qaddiima iyo Salafiya Jaddiidda" - Salafiyadi hore iyo Salafiyada Cusub ay tan dambe leedahay, tan horana hadda u kala jabtay "Dhiigga hore iyo dhiigga cusub" waxey hoggaanka u qabteen kaabayaashi dhaqan-dhaqaale ee dalki gablamay ee Soomaaliya, ayagoo la wareegay guud ahaanba gacan-ku-heynta Ganacsiga, Gaadiidka, Isgaarsiinta, Waxbarashada iyo wax kasta oo lagamamaarmaan ahaa loona baahnaa.

Xawaaladaha iyo Xarakooyinka Islaamka

Sidaan wada ogsoonnahay, xawaaladaha Soomaalidu leedahay waxaa xuurta ku haysta xarakooyinka aan sare ku soo xusnay kuwaasoo "Tribal-Islamo-Ideology" lagu maamula. Aan halkan idiin iftiimiyee, qofka laga shaqaaleysiinaya xawaaladaha, waxaa lagu qaataa inuu beesha xawaaladda leh ku abtirsada kaddibna dugsiyada sare midka maamulka xawaaladda uu ku aroora ardey ka yahay.

Haddii uu u shaqatagaya xawaalad ay Islaax majaraha u haysa, waxaa looga baahanyahay inuu cabsanyahay fikirka xarakada shar iyo qeyrba, meeriska qabiil iyo midka mabda'na aad ugu dhagafududyahay basaasnimadana uu u bisilyahay bog iyo baabacna balwareeya.

Haddii uu arji shaqo u gudbisanaya xawaalad ay Salafiyadu haysata, waxaa looga baahan yahay inuu ka gadh-dheeryahay sheekaqorihi Ingiriiska, Charles Dickens, dugsiga maryogaabnimadana maamula ka noqon kara. Sarwaalka oo la gaabsada iyo gadhka oo la siidaaya waaba shay sunna ah anna ma diiddani, laakiin, waxaa dhaygag iyo dhakafaar ah bakhiilnimada, shaxiixnimada iyo la'iimnimada ay xarakooyinka ku kacaan. Tusaale ahaan, haddii nin xaraka ka tirsan aad la socota aadna la kulantaan mid ay isku urur ka tirsanyihiin, intuu u iljabiya ayuu hoosta ka yidhaahdaa, "Ninkani ma akh baa?" Ma akh baadan la macna ma ahan "Almuslim akhu Muslim" ee wuxuu ka wadaa ma naga mid baa. Midabtakoorka iyo eexdana Diinta Islaamka wey reebtay. Waakuu xaddiisku lahaa, "Waxaad naftaada la jeceshahay nafta walaalkaana la jecloow." Walaalka waxaa laga wadaa walaalka muslimka ah, Diintu waxey na bartay in Muslimiinta iyo Mu'miniintuba walaala yihiin. Haddaba, weydiinta warcelinta u baahan waxey tahay: Muslimiinta iyo Mu'miniinta ay Diintu walaaleysay ma kuwa xubnaha ka ah ururada Islaamiga ah ee kursi-doonka ah ee Soomaaliya iyo Bariga Afrika ku loolamayaa? Jawaabtu waa "MAY!"

Haddaba, waxaa mahuraan ah in la hela xawaalada waddaniyad iyo Soomaalinnimo ku dhisan qofkana ku qaata aqoontiisa iyo xirfadda uu u leeyahay maamulka iyo maareynta lacagaha. Marka laga shaqeynaya xawaalad, waxaa la dhiraandhirinayaa lacag, saas ahaan, waxaa loo baahan yahay inuu qofku wadey u yahay wadiiqadiisa. Xawaaladaha ay xarakooyinka xero-edageysteen, waxaad ku arkeysaa in shaqadi uu qaban lahaa qof "Book Keeping" ama "Blance Sheet" xirfad u leh uu haya xarakaawi aan xirfad u laheyn. Tani waxey horseedi kartaa milan ka dhax-dhaca "Assets-ka iyo Liability-ga" shirkaddu ay ku socota kicidna waa u halis. Waxaa kaloo la-filaan ah "Failure of Financial Auditing Annually." Laakiin, xarakooyinka halkan guulo wax-ku-ool ah ayey ka soo hoyiyeen, sababtuna waxey tahay: qofka Soomaaliga ah oo ilmac aadna u firfircoon, lana oran kara waa "Jack of all trades." Markaan waxanoo dhalliillo ah soo tusaaleysanaya, kama wada wadaaddadu xisaabiyayaal iyo xeeldheerayaal-dhaqaale malaha, ee waxaan uga golleeyahay: halka xawaaladda uu qaban lahaa qof ka baxay kulliyadda dhaqaalaha in laga doorbida mid ka baxay luuqadda Carabiga asagoo lagu xusha xarakannimo iyo fikirkiisa dugsiyeed.

Marka is-barbardhig loo sameeya labada fikir-dugsiyeed, waxaa hubaal ah inaan indhaha laga daboolan karin in midba dheef iyo dhib leeyahay, tanina waa sunna Rabbaaniya. Laakiin markaan eex ka dheeraanna, ururka Al-Islaax wuxuu dalka ka dhisay tacliinta oo ah billowga kaabadda kaadirnimo, wuxuu soo saaray aqoonyahanna dalka iyo dadkaba wax taray, waxaana tusaalo noogu filan mutacallimiinta Jaamacadda Muqdishu kasoo baxa kana baxay. Balse qoladan Salafiyadu dadaalkooda dhanka tacliinta ay u galeen marna la baaxad ma ahan tan Islaax. Waloow, aan labadaba waxey galeen la diidi karin, haddana waxaa hubaal ah iney dhibaatada Soomaaliya qeyb ka yihiin oo nolol-maalmeedka lagu dagaallamaya shisheeyana loo raran yahay, Soomaalinnimadana minjoxaabin lagu haya.

Abwaan Maxamed Cabdiqaadir (Stanza).