Halganka dad iyo dal lagu xoraynayo waa wax aad u adag oo aadanuhu isku wada raacsan yahay in meel qabaw uusan lahayn.Inta uu halganku sii xogaysanayo waxaa iyaduna garab socota dhibka iyo rafaadka ka dhasha hayaanka halganka.Halgamaaga caanka ah ee aan aaminsanayn wax diin ah Nelson Mandela ayaa mar la waydiiyay jidka ugu sahlan ee xoriyadda loo maro ayaa waxa uu meesha ka saaray in uusan jirin jid sahlan oo halgan loo maro.Sida markii meel kayn ah lagubo ay banaanka ugu soo baxaan dhamaman xayawaanka kujiraayi ayaa kulaylka halganku waxa uu mar walba banaanka usoo saaraa noocyo badan oo qarsoonaa oo gumaysiga la shaqeeya,marka waxaa layidhaahdaa halgan kasta dantiisaa kujirta in dhibku kusii bato illaa lagaadho heerka uu ka gudbi karo shakhsiga wax ka dhab yihiin oo kaliya uuna iska hadhi shakhsi kasta oo kusocda mudutuul iyo mid kasta oo hugunka raacayba.

Xornimada uu insaanku ubaahan yahay waxaa looqaybiyaa labo aan kala maarnim kalana horeeya,kuwaas kala ah:-

Jidhka bini aadmigu waxa uu ushaqeeya si dawli ah oo leh waaxyihii maamulka,kuwii go’aan qaadashada iyo kuwii difaacaba,taasoo sidaas ah ayaa waxaynu ognahay in maskaxdu ay tahay meesha kaliya ee laga fasiro dareen kasta oo ay keenaan nervayaasha layidhaahdo sensors ka ee jidhka kasoo gudbiya dareenka.Hadba jawaabta ay maskaxdu bixiso ayaa noqon karta maxsuulka dhabta ah ee uu jidhku kagajawaabo dareenka yimaada.Hadii marka maskaxda awooddas lihi ay isku dhexyaacdo waxaa meesha kasoo baxa maxsuul khaldan,waana mida sababta in marka qofku uu waasho uu ugu dhaqaaqo falal khariban oo markaas ugu muuqda wax fiican.

Ruuxa marka uu wiswiska iyo kayaabku kabato waxaa maskaxdiisa ku dhaca quus,ogoow hadda akhristoow hadaad quus maqasho waa virus halis ah oo si toos ah ugu dhaca maskaxda sidaas awgeed ruuxa cudurkaasi haleelo waxa uu mar walba daba maraa himilada iyo rajada saadka u ah naf kasta oo bini aadmiga kujirta.Dagaalkii Badar markii Asxaabtii ay heshay dhabr-jabin ciidankii cadawga oo wato Khaalid Binu Wazliid ee loo awood sheegtay asxaabtii ayaa waxaa yeedhay dhawaaq ah “Maxamed wuu dhintay”,rag asxaabtii kamid ahaa ayuu haldalkaasi markiiba kuriday viruskii quusashada markaasay iska fadhiisteen dagaalkii oo socda.Nin asxaabi ah oo dagaal kijira ayaa arkay nimankan iska fadhiya markaasuu markiiba waydiiyay “war maxaad la fadhidaan”,waxay dheheen “Maxmed wuu dhintay”.Asxaabigani muusan hubin in warkaasi run yahay iyo inkale laakiin waxa uu rumaysnaa xataa haduu dhintay in waxa uu ku dhintay in lagu dhinto wax dhaama uusasn jirin, markaas ayuu kuyidhi “Oo hadii uu dhintay wixii uu kudhintay inaad idinkuba ku dhimataan maxaa idiin diiday?”.

Dhageheena waxaan marar badan ku maqalnaa dad odhanaya dagaalku xal ma aha Itoobiyana iskama celin karno ee aa laheshiino.Hadalka noocan ahi akhristoow ma aha mid dhawaanahan bilawday ee waa mid waligii soo jiray ruux kasta oo quusta viruskuna haleelo ayaa cuskadan hadalada noocan oo kale ah.Ururkii la odhan jirin Al-itixaad ayaa shagaashanaadkii waxa ay dadka kuwacdiyi jiree “Waxaan qabsan doonaa Washington” waa intii uusan haleelin cudurka quusashadu,kadib dabayaaqadii shaqaashanaadkii iyo wixii ka dambeeyay waxaa haleelay viruskii dooduna waxa ay isu badashay “Itoobita iskama celin karno ee aan la heshiino”.Ogoow hadaba markaxdii cudurku haleelay miyirqabkii way ka tagtay oo waxay bixisay fasir quus ah.Hadii uu ruux walba dib u fiiriyo dadka uu la nool yahay ee ay qadiyadda wadaagaan waxa uu arkayaa qaar si naturally ah u aaminsan in waligeed aan guul lagaadhaynin,kasoo qiimayn argagax leh mar walba naftiisa tusa,kaasi waa ciil iyo cuqdad kama kore marwalbana waxaa horyaala rajo-xmo,waxaa kale oo aad arki mid kale oo aaminsan in barri lagaadhi guul kasta oo lafilayo in lamarkaana awood kasta oo jirta ay naftiisu ka dhigayso mid khafiif ah oo durba laga guulaysan karo.Marka waa muhiim in halgamuhu uu ugu horaysiiyo xoraynta maskaxda bini aadmiga si uu shakhsigu uyaqiinsado in uu ka dhabayn karo himilooyinkiisa.

Xoriyadda dhulka

Xoraynta dhulku way fududahay mar hadii dadkii dhulka iska lahaa ay rumaysan yihiin in ay gaadhi karaan yoolkooda,waa laga yaabaa in wakhtigu ku dheeraado maadaana ay wakhti qaadan karto inta uu cadawgu salka dhulka ku dhufanayo.Wadada loo marayo in dhulka la xoreeyaana waa mid u baahan in halgamahu uu yahay mid ku hubaysan fikir fog iyo istaraatijiyad ku qotonta wakhtiga dheer ee ay ku qadaan karto in uu gaadho aayihiisa.

Hadaba daan usoo daadago muhiimada qormadayda waxaan akhriyay maqaal kuqoran webka boodhka isku qarin jiray ee hadda banaanka isasoo dhigay wabishabeele.com magaalkaas oo aan hubo in far Soomaaliga uu kuqoran yahay ay ka fiicnaan lahayd in lagu qoro luuqadda Tigreega ama Axmaraarigaba,waayo waxa ay ahayd faallo si dhab ah loogu raalli galinayo dhagaha (Tigrega) qoraaga faaladani waxaan shaki kujirin in uu ka go’aan gaadhay qoridda faaladan,tahayna faallo ay keentay dareenka khalan ee maskaxda kayimid ee gaadhay heer Tigreega lamaqashiiyo in dadka Ogaadeenya Geeska Afrika lagu dhibo oo markaas in ay isdhiibaani ay tahay xalka kaliya ee u banaan.Maqaalkan oo maskaxda lagu qiimeeyay mustaqbalka Ogadeenya ayna ahayn maskx ka badbaaday cudurkii halista ahaa ee aan kor ku soo sheegnay ayaa waxaan

Go’aansaday in aan dhow eray ka dhoho.

Dagaalka 15 sano lagu jiray ee aan faa’iido laga gaadhin

Shan iyo tobanka sano ee uu qoraagu ku tilmaamay wakhti dheer oo aan guul lagaadhin,aad baan uga soo horjeedaa waxaana u arkaa in wali aan lagaadhin xiligii laga midho dhalin lahaa aayaha umadda,dawyowga xoroobayna way yar yihiin wadamada wakhti intaas kuyar ku xoroobay.Mida kale halganka oo dheeraada waxa ay dadka ubislaysaa in dhawaan ay noqdaan kuwo ilaashada dhulkooda isla markaana lexejeclo wayn uyeesha dhulkooda.Waxaan shaki kujirin hadii manta umadda layidhaahdo qaata xoriyadiina in ninka maqaalkan qorayi uu dhihi lahaa isma xukumi karno!!.

Horumar lagaadhi lahaa hadi ayna xabbadi jirin

Dagaalka iyo xabbadu ma ah wax la jeclaado ama nafta bini aadmigu ku faraxdo laakiin waa wax uusan ka fursanaynin qof dulliga diiday,qolayaha madiidinka ah ee kilika ayaa dhaha hadii ayna xabadi jirteen dadku waxa ay gaadhi lahaayeen horumar iyo nolol fiican.Dadka Soomaalida Ogaadeenya waxa ay ugu aqda xumaayeen xiliyadii ayna xabaddu wadankeena ka dhacaynin.

Sanadkii 1964-1976 kii wax dagaal ahi ma soconin dadkuna waxa ay kujireen dhib iyo gumaysi lagu dilayo jinsiyadooda lagana barakicinayo ciidoodii hooyo.Itoobiya way ogtahay in dadkan ay dhulkiisa xoog kuhaysato markaa marna ma aaminayso.

Sanadkii 1980-1990 kii wax xabbad ahi kama dhacaynin dhulka Ogaadeenya taasi waxa ay sababtay in qaybihii ugu muhimsanaa dhulka Ogaadenya ee dhul beereedka ahaa ladajiyay dad Itbooiyaan,waa dhul beereedka Godey.Dadakaas oo qaatay beerihii muhiimka ahaa isla markaana laga dhigay kuwo reer baadiye ah oo xoolo dhaqdato ah,illaa heer lagaadhsiiyay in caanaha magaalada Godey laga gataayi nodaan kuwoodii oo dadka lootusay in yihiin caano dawaysan,kuwii ay muwaadhiniintu iska lahaayeena lagaba joojiyay magaaladda.Meelo kale kale oo Ogaadeenya kamid ah waxaa lagu abuuray dad Itoobiyaan ah oo Doofaarka sidii xoolihii miyiga ugu raacda oo intii lahubeeyay loogu talo galay in ay dhulkooda ka qaataan dadka Soomaalida Ogaadeenya,xiligaas waxaa wadanka ka talinayay Mingistu Xayle Marian wax xabbad ahina ma dhacaynin xataa dawladdi Soomaaliya xiligaas way iskaga hadhay sheegashadeedii ahayd in dhul Soomaaliyeed uu ku maqan yahay Itoobiya oo waxayba wada gaadheen heshiis.Halkaas waxaad ka garan kartaa kuwa ku qarwa in xabbadu tahay midda horumarka ka hortaagan ay yihiin kuwo dhaan-dabangaalle sacabada uhoorsada.

Ogaadeen waxaa la col ah Soomaalida oo dhan

Tigreegu waxa ay go’aan ku gaadheen in maamulada ay ku adeegtaan

ee Puntland iyo Somaliland in ay noqdaan cadaw cusub oo ay yeelato umadda Ogaadeenya isla markaana vocuska umadda loo jeediya dhanka Soomalida oo dad badan oo qoraaga wabishabeele.com uu kamid yahay ay aaminaan in Itoobiyaanku inaga xigaan Soomaalida.Hadaba markaan xaqiiqada kor istaagno ma dadka Soomaaliyeed baa col la ah Soomaalida Ogaadeenya mise xukuumado dabadhilif ah oo Tigreega ka cabsanaya ayaa falkan gaysanaya?.Dadka Soomaaliyeed waa wada walaalo waxna wuu wada dilaa waxna wuu wada nooleeyaa,xiliyada adag ama qalafsan ee lagu jiraana ma noqonayaan kuwo naga leexin kara xaqa (waa ladoogiye yaan ladacaroon).

14 kii March 1994 kii kalfadhigii 3aad baarlamaanka qowmiayddu ay 100% isku raaceen in afti laga qaado shacbka ayaa 17 kii April 1994 kii Malase Zenawi waxa uu magaalada Godey kula kulmay odayaal laga soo ururiyay gobolada Ogaadeenya,waxa uu rabay in uu ka dhaadhiciyo in go’aanka baarlamaanku yahay mid aan dantooda ahayn oo markaas uu iyaga kahelo cod ah in ay ku qanacsan yihiin kamid ahaanshaha Itoobiya waxa uuna kuyidhi “Waxaad ogtihiin Soomaaliya in ay burbursan tahay oo qabiil-qabiil isu laynayso,marka anigu idinka oo Ogaadeen ah dantiina ayaan wadaa ee waxaan idilkula talinayaa in aad ogolaataan Itoobiyaanimada”.

Akhristoow hadalkaas iyo midka uu maanta qoray ninka webkan qora miyaanay ahayn laba hadal oo iskumid ah? Miyeyse kala cadawtinimo sokeeyaan?.Waxaan filayaa in colka iyo saaxiibka dadka Soomaalida Ogaadeenya ayna Tigreegu baraynin sidaas ha ogaadaan kuwa qiiqa isku qariya ee muraadka ay leeyihiini uu ka duwan yahay kan ay afkaka sheegaan.

W/Q Moktar Gundid
gundid@gmail.com