Soomaaliyey, barta cadawgiinna Xabashiyeed!

By C/raxmaan.M.Muuse
cgurmad@yahoo.com

Waxaan jeclahay in aan u soo bandhigo akhristayaasha iyo waddanayiinta Soomaaliyeed aragtiyo aad u nuxur badan oo ku saabsan sida dadka Soomaaliyeed u maarayn lahaayeen isagana caabbiyi lahaayeen cadawga soojireenka ah (Xabashida) ee kunka sannadood dagaalka innagula jiray. Aragtiyaha aan halkan ku soo bandhigayo, iyaga oo kooban, waxa ay ku midaysan yihiin hal ujeeddo oo ah: Sidee la isaga caabbiyi karaa duullaanka Xabashida?

Fikradahan oo aan ka soo minguuriyay laba maqaal oo ay kala qoreen laba aqoonyahan oo Soomaaliyeed lana kala yidhaahdo Dr Maxamuud C/raxmaan iyo Maxamed Cumar Axmed, waxaa lagu daabacay bar internetka ah oo Af-Carabi wax ku qorta: (http://somaliatodaynet.com/news/index.php?option=com_content&task=view&id=1112&Itemid=29).

Qoraalladan oo ah kuwo aad u tayo sarreeya, kana soo maaxday maskaxo waddaninnimo iyo aqoon sare ku sifoobay, waxay qaadaa dhigayaan bal sida ugu habboon ee loo maamuli karo halganka iyo jihaadka lagala horjeedo cadawga Xabashiyeed, xilli Soomaalida inteeda badan xusuus-guur qaran ku dhacay, ama u arkaan cadawga kaliya ee ay leeyihiin walaalka Soomaaliyeed ee ay kala qabiilka ama kala aragtida yihiin. Haddaba waxaan jeclaystay in aan u soo bandhigo aragtiyahaas qiimaha iyo qaayaha badan walaalaha Soomaaliyeed ee aan iyagu afka Carabiga wax ku akhriyin.

Turjumada nuxurka qoraalladaasi waxay faafin kartaa waxtarka aragtiyahaas waddaniga ah ee aadka loogu baahi qabo maanta. Haddaba marka aan soo gudbiyo nuxurka qoraalladaas iyo qodobada ugu muhiimsan waxaan ku ladhi doonaa qodobbo iyo gunaanad kooban. Waana kuwan qodobbadii ugu mudnaa labadaas qoraal:

Fahmidda ujeeddooyinka, tabaha iyo xeeladaha cadawga Xabashiyeed:

Xeeladahaas oo ay ugu horrayso rabitaankeeda ah: a) kala qaybinta cududda iyo iskaashiga Soomaaliyeed. b) burinta qaran Soomaaliyeed oo leh jiritaan, calan iyo awood ciidan (bal u fiirso xiisadda joogtada ah ee ka dhexeysa Puntland iyo Somaliland). t) xusuus-guurinta Soomaalida iyo ka maydhidda (tirtiridda) maankooda qaran ee taxanaha iyo taariikhda colaadaha Soomaalida iyo Xabashida (tusaale ahaan faafinta aragtiyaha odhanaya “Xabashidu waa walaalaheen amaba Soomaalida qaar iyagaa nooga sokeeya!).

Fahmidda awoodaha cadawga (Xabashida):

Waxaa kale oo ay labada qoraa farta ku fiiqeen in si cilmiyaysan loo darso awoodda cadawga iyo dalalka gacanta u fidiya ee mar kasta oo aynu iska hornimaadno badhitaara. Waxaa ka mid ah meelaha Itoobbiya taageerada ugu badani uga timaaddo ilahan hoos ku xusan:

1. Ururka Midawga Afrika ee xaruntiisu ku taal Adis Ababa, ururkaas oo mar walba oo aynu is hayno la garab istaaga taageerada siyaasadeed ee dawladaha Afrikada Madaw.

2. Taageerada Maraykanka iyo dawladaha reer Galbeedka

iyo ku qadhaabsiga Diinta Masiixiga (taageerada dawladaha kiristaanka ahi waa tii ka badbaadisay qabsashadii Axmed-Gurey iyo ciidamadii Soomaaliya 1977).

3. Adeegsiga nabarka qabiilka, oo ah boogta daa'uuska ee Soomaalida,

taas oo u suurtogalisa inta badan in ay kala dhantaasho cududda iyo midnimada Soomaalyeed (bal u fiirso waxa colaad ka dhex qaraxda qabiilooyinka Soomaaliyeed waxaa si toos ah ama si dadban ugu lug leh Itoobbiya).

4. Tiro badnaanta dadkooda oo lagu qiyaaso ilaa 60 milyan, taas oo siin karta cudud ciidan iyo mid dhaqaale.

Dhinacyada ay u liidato, ama laga weerari karo (gol-jilicyada cadawga):

1. Kala gaddisnaanta dhaqan, isir iyo luqadeed ee dadkeeda oo mar kasta fududayn karta in dagaal dhexdeeda ka qarxo (Matxafkii Quruumaha).

2. Amar-ku-taaglaynta iyo awood-maroorsiga qoomiyadda Tigreega oo quruumaha kale madaxa kaga taagan, arrintaas oo ka dhigaysa xaaladdeeda foosto baaruud ah oo qarax hurran.

3. Muslimiinta oo 60% ka ah shacabka Itoobbiya, kuwaas oo aan haysan wax xuquuq ama matalaad ah oo tiradooda u dhiganta.

4. Dekad la’aanta iyo ku tiirsanaanta xeebaha dalalka deriska.

5. Liidashada awoodeedda dhaqaale iyo ku bixinta hanti badan dhinacyada ciidanka.

Hannaan iska caabbineed cilmiyaysan:

Haddaba markii ay milicsigaas kooban, ee waliba aadka u cilmiyaysan, inaga siiyeen sawirka runta ah ee Itoobbiya, waxay labada aqoonyahan inoo soo jeediyeen qodobbo kooban oo ay u arkeen in ay noqon karaan furaha iska caabbinta cadawga. Waana kuwan talooyinkoodii oo koobani:

1. Dajinta qorshe iska caabbineed oo hufnaan iyo xeeldheeri ku sifoobay, iyada oo laga faa’iidaysanayo waayo-aragnimadii laga dhaxlay dagaalladii hore ee aynu cadawga la galnay.

2. In la furo xarumo cilmibaadhiseed oo lagu barto taariikhda Itoobbiya, hab fikirkookada iyo qaabka ugu habboon ee la isaga difaaci karo.

3. In laga fogaado hadallada seef-la-boodnimada iyo xamaasadda ku salaysan ee aan wax badan taraynin,xooggana la saaro in la shaqeeyo,laguna dadaalo sidii loo adeegsan lahaa,iska caabin xeeladaysan.

Qodobbo kale:

Arrimahaas badan ee ay labada aqoonyahan ka hadleen waxaan ku kordhin lahaa qodobbo kale oo ah:

In la turjumo buugaagta iyo qoraallada laga qoray taariikhda colaadaha Soomaalida, Muslinka Geeska Afrik iyo Xabashida, sid buugga la yiraah" Futuux Al Xabashah (waxaan maqlay in loo turjumay Af-Soomaali laakiin ma arag cid arrintaas ii xaqiijisa), oo ah buug uu qoray dagaalyahan ka qaybqaatay dagaalladii Axmed-Gurey ee la isaga caabbiyay duullaanka Xabshida. Dhanka kale, in aad loogu dhex faafiyo dadwaynaha dhexdiisa si ay uga dharagsanaadaan qoto dheerida iyo asal-diimeedka colaadda.

In la faafiyo dhacdooyinkii iyo xusuus-reebkii dagaalladii Soomaalidu la gashay Xabashida, gaar ahaan dagaalladii 1964 iyo 1977, iyo waliba in laga taariikheeyo dhulbalaadhsigii Minilik iyo Hayla- Salaase.

In laga digo, dadkana lagu baraarujiyo, Xabashida lagu deegaameynayo magaalooyinka Soomaaliyeed, gaar ahaan Somaliland iyo Puntland. Arintani waa mid khatarteeda leh, waxaana halisteeda la arki doonaa mustaqbalka dhaw haddii aan laga gilgilan maanta.

Waa in la xusuustaa in Falastiin Yuhuuddu kula wareegtay degaamayn qunyar-socod ahayd, iyada oo kolba koox yar meel lagu degaamaynayay, ilaa ay aakhirkii wada hantiyeen dhulkii Falastiin.

Waxaa habboon in la taageero lana dhiirri galiyo xoogagga iska caabbinta ee maanta gaashaanka u daruuraya, magac iyo muuqaal kasta oo huwan yihiin.

Waa in la dareemaa isku xidhnaanshaha xasuuqa Xabashidu ka gaysanayso degaanada Ogaadeenya(Soomaali Galbeed) iyo Muqdisho. Ogaadeenya iyo Muqdisho dadka deggani waa dad kali ah oo ka horjeeda hal cadaw.

Dhanka kale, waxa mudnaanteeda leh in laga shaqeeyo sidii dib u heshiisiin dadwayne loo dhex dhigi lahaa shacabka Soomaaliyeed, lagana run sheego waxii dhacay, isla markaa si hufan oo daacadnimo ku dheehan tahay loo baanto nabarrada xususeed iyo raadka dagaalladaasi ku reebeen maan wadareedka qaran (iyo qabiilooyinkaba).

Waa in jawaabo maangal ah loo raadiyaa sababta keentay in wiilka (in badan oo ka mid ah) Hargaysa ama Garoowe ku nooli Xabashida saaxiib ugu haysto, xiliga ay ku gumaadayso caasimaddii dalka iyo degaanka Ogaadeeniya (Soomaali Galbeed) oo ay dhiig, dhaqan iyo dhalshaba wadaagaan. Dadka maanta sidan la isu qaniinsiiyay waa dadkii iyo qarankii dhaliyay libintii 1977. Waana in yoolka laga dhigtaa midaynta cududahaas kala dhantaalan.

Ugu danbayn waxaan jeclaystay in aan ku gabagabeeyo qormadan ila taraartey erayada hees ka mid ah suugaanta xornimadoonka Soomaaliyeed:

• Amxaaro intaan is hayno
• Intey arligeena joogto
• Intey ubadkeena layso
• Intey ooryaheena dooxdo
• Ogaada abaabulkeenu
• Inuu sii adkaado weeye.
• Idilkeen aan is raacno
• Dhamaan aarmiga aan qaadbo
• Adoonsey nala rabaane
• Inaga ololkeen ha leefo.

By C/raxmaan.M.Muuse
cgurmad@yahoo.com